تحول ماهیت جنگها از نبردهای کلاسیک میدانی به سمت جنگهای شهری و هدف قرار دادن دقیق زیرساختهای حیاتی، بازنگری اساسی در الگوی معماری ساختمانهای حساس را ضروری ساخته است. تجارب جنگهای اخیر در منطقه و جهان نشان میدهد که ساختمانهای سطحزمینی، حتی با استحکام بالا، در برابر بمبارانهای هوایی، موشکهای نقطهزن و بمبهای سنگرشکن آسیبپذیرند. این مقاله با استناد به اصول پدافند غیرعامل و دستورالعمل مصوب ۱۴۰۴/۰۵/۰۷ رئیس ستاد کل نیروهای مسلح، به تبیین ضرورت انتقال ساختمانهای حساس حاکمیتی و امداد و نجات به فضاهای زیرزمینی و دل کوهها میپردازد و مزایا، الزامات فنی و نمونههای موفق این نوع معماری را بررسی میکند. یافتههای پژوهش نشان میدهد که معماری زیرزمینی با رعایت اصول پدافند غیرعامل، ضمن حفاظت فیزیکی برتر، اختفا و پنهانسازی، تضمین تداوم خدمات و حفاظت از نیروی انسانی متخصص، میتواند نقش تعیینکنندهای در افزایش تابآوری ملی در برابر تهدیدات مدرن ایفا کند.
مقدمه: چرا معماری ساختمانهای حساس باید متحول شود؟
جنگهای مدرن، تمرکز خود را از رویارویی مستقیم ارتشها به سمت هدف قرار دادن زیرساختهای حیاتی، مراکز تصمیمگیری و شریانهای اقتصادی معطوف کردهاند. ساختمانهای دولتی، مجلس، مراکز فرماندهی، بیمارستانها و پایگاههای امداد و نجات، به عنوان نمادهای حاکمیت و تضمینکننده تداوم خدمات عمومی، در صدر اهداف دشمن قرار دارند. تخریب این ساختمانها نه تنها موجب تلفات انسانی سنگین میشود، بلکه میتواند به اختلال در فرآیند تصمیمگیری، قطع خدمات حیاتی و در نهایت، کاهش تابآوری ملی منجر گردد.
از دوران باستان، سازههایی با اهدافی نظیر دفاع، پنهانسازی و حفاظت در برابر تهدیدات، به طور کامل یا عمدتاً زیرزمینی ساخته میشدند. شهرهای زیرزمینی در کاپادوکیه ترکیه یا دستکندهای ایران نمونههای تاریخی این رویکرد هستند. امروزه نیز معماری زیرزمینی که راهحلی برای چالشهای شهری مرتبط با محیط زیست و کمبود زمین ارائه میدهد، رویکردی جدید و کارآمد برای شهرها محسوب میشود.
در این شرایط، تکیه صرف بر پدافند عامل (نیروهای مسلح و سامانههای پدافند هوایی) کافی نیست. رویکرد پدافند غیرعامل به عنوان مجموعهای از اقدامات پیشگیرانه و غیرمسلحانه، نقشی حیاتی در کاهش آسیبپذیری و تضمین تداوم عملکرد مراکز حساس ایفا میکند. بر اساس دستورالعمل مصوب ۱۴۰۴/۰۵/۰۷ رئیس ستاد کل نیروهای مسلح و کمیته دائمی پدافند غیرعامل کشور، صیانت از نیروی انسانی و زیرساختها به عنوان باارزشترین سرمایههای ملی، هدف اصلی نظام پدافند غیرعامل تعریف شده است. یکی از مؤثرترین راهکارهای پدافند غیرعامل، انتقال ساختمانهای حیاتی از سطح زمین به عمق زمین یا دل کوهها و بهرهگیری از اصول معماری زیرزمینی است.
ماهیت تهدیدات مدرن علیه ساختمانهای حساس
برای درک ضرورت معماری زیرزمینی، ابتدا باید تهدیداتی را که ساختمانهای امروزی با آن مواجه هستند، بهدرستی شناخت:
موشکهای نقطهزن و بمبهای هوشمند:
- ویژگیها: دقت بالا در اصابت، قابلیت هدفگیری دقیق
- تأثیر بر ساختمانهای سطحزمینی: انهدام کامل ساختمان، تخریب سازههای مجاور
بمبهای سنگرشکن (Bunker Busters):
- ویژگیها: نفوذ در عمق زمین قبل از انفجار، طراحی ویژه برای تأسیسات زیرزمینی
- تأثیر بر ساختمانهای سطحزمینی: تهدید جدی برای پناهگاههای معمولی، نفوذ تا دهها متر
حملات پهپادی (UAVs):
- ویژگیها: هزینه کم، قابلیت عملیات فوجی، مانورپذیری بالا
- تأثیر بر ساختمانهای سطحزمینی: تهدید گسترده علیه طیف وسیعی از اهداف، مشکل بودن رهگیری همزمان
بمبارانهای گسترده:
- ویژگیها: تخریب منطقهای، استفاده از بمبهای سنگین
- تأثیر بر ساختمانهای سطحزمینی: تخریب کامل مناطق شهری، ویرانی زیرساختها
سلاحهای الکترومغناطیسی (EMP):
- ویژگیها: اختلال در سیستمهای الکترونیکی، تخریب تجهیزات حساس
- تأثیر بر ساختمانهای سطحزمینی: از کار افتادن سیستمهای کنترلی، قطع ارتباطات
مبانی حقوقی و الزامات پدافند غیرعامل در ایران
در جمهوری اسلامی ایران، الزامات پدافند غیرعامل بهویژه برای ساختمانهای حساس، دارای پشتوانه قانونی محکمی است. بر اساس دستورالعمل مصوب ۱۴۰۴/۰۵/۰۷ رئیس ستاد کل نیروهای مسلح و کمیته دائمی پدافند غیرعامل کشور:
- هدف اصلی: مردم (نیروی انسانی) با ارزشترین سرمایه و اصلیترین مؤلفه اقتدار هر کشوری محسوب میشوند که صیانت و حفاظت از جان و مال آنها از اصول اولیه و اهداف اصلی نظام پدافند غیرعامل است.
- تعریف پناهگاه: پناهگاهها به مکانهایی اطلاق میشوند که به دلیل طراحی تخصصی و کاربری خاص، در مقابل انواع تسلیحات، نسبت به ساختمانهای متعارف از درجه حفاظت بهمراتب بالاتری برخوردار باشند و امنیت جانی و روانی بیشتری را برای افراد فراهم نمایند.
- درجهبندی پناهگاهها:
- پناهگاه درجه ۱: در مقابل اثرات مختلف سلاحها، اصابت موج و ترکش سلاحهای متعارف، حرارت و تشعشع سلاحهای اتمی مقاومت کافی داشته و در برابر سلاحهای نامتعارف نیز مقاومت مینمایند.
- پناهگاه درجه ۲: در مقابل امواج و ترکش سلاحهای متعارف مقاومت داشته و تا حدودی در برابر امواج مکانیکی ناشی از سلاحهای اتمی مقاوم هستند.
- پناهگاه درجه ۳: در مقابل ترکش و ریزش آوار مقاومت دارند.
- پناهگاه درجه ۴: فقط در مقابل ریزش آوار و سقف ساختمان مقاومند.
- انواع پناهگاهها:
- پناهگاههای زیرزمینی (سازههای دفنی): در عمق زمین ساخته میشوند و بهترین حفاظت را در برابر حملات مستقیم دارند؛ مانند پناهگاههای ایستگاههای قطار شهری (مترو) یا تونلهای حمل و نقل عمومی شهری.
- پناهگاههای خصوصی: برای مراکز زیرساختی و واحدهای صنعتی پیشبینی شده که در طراحی اولیه نسبت به سایر بخشها از مقاومت و استحکام بالاتری برخوردارند.
- پناهگاههای صخرهای: در دل کوهها و صخرههای طبیعی احداث میشوند و بالاترین سطح حفاظت را ارائه میدهند.
- تبصره: پناهگاهها در بسیاری موارد به پایگاههای امداد، مراکز فرماندهی موقت یا محل اسکان اضطراری تبدیل میشوند.
ساختمانهای مشمول الزام انتقال به زیرزمین
بر اساس اصول پدافند غیرعامل و تحلیل تهدیدات، ساختمانهای زیر در اولویت نخست انتقال به فضاهای زیرزمینی یا دل کوهها قرار دارند:
گروه اول: ساختمانهای حاکمیتی و تصمیمگیری
- مجلس شورای اسلامی و ساختمانهای وابسته
- نهاد ریاستجمهوری و معاونتهای کلیدی
- بیت رهبری و نهادهای مرتبط
- شورای عالی امنیت ملی
- وزارتخانههای کلیدی (دفاع، کشور، اطلاعات، امور خارجه، نفت)
- ساختمان قوه قضائیه و مراکز اصلی آن
گروه دوم: مراکز فرماندهی و کنترل (C4I)
- قرارگاههای اصلی نظامی و انتظامی
- مراکز مدیریت بحران کشور و استانها
- مراکز کنترل ترافیک هوایی و دریایی
- ستادهای پدافند هوایی
گروه سوم: مراکز حیاتی امداد و نجات
- بیمارستانهای صحرایی اصلی و بیمارستانهای تخصصی
- مراکز فرماندهی عملیات امداد (جمعیت هلال احمر، اورژانس کشور)
- مراکز پشتیبانی و لجستیک بحران
- انبارهای دارویی و تجهیزات پزشکی راهبردی
- پایگاههای امداد و نجات هوایی
گروه چهارم: زیرساختهای حیاتی
- مراکز اصلی داده (Data Centers) و سرورهای ملی
- شبکههای ارتباطی ستاد و زیرساخت اینترنت ملی
- تأسیسات حیاتی آب، برق، گاز و پالایشگاهها
- مراکز پشتیبان بانکی و مالی کشور
مزایای معماری زیرزمینی و صخرهای برای مراکز حساس
۱. حفاظت فیزیکی برتر در برابر انواع تسلیحات
سازههای مدفون در عمق زمین، بهطور طبیعی در برابر امواج انفجار، ترکش، حرارت ناشی از بمبها و تشعشعات اتمی مقاومت بالایی دارند. ضخامت لایههای خاک و سنگ به عنوان یک سپر دفاعی عمل کرده و انرژی عظیم انفجار را مستهلک میکند. سازههای زیرزمینی که در عمق زمین ساخته میشوند، بهترین حفاظت را در برابر حملات مستقیم ارائه میدهند.
۲. مصونیت نسبی در برابر بمبهای سنگرشکن
اگرچه بمبهای سنگرشکن تهدیدی جدی هستند، اما طراحی صحیح تأسیسات در اعماق زیاد (چند ده تا چند صد متر) و بهرهگیری از تکنیکهای مهندسی زیر میتواند حتی این بمبها را نیز خنثی کند:
- سقفهای بتنی ضخیم چندلایه
- لایههای مستهلککننده انرژی
- طراحی گنبدی شکل برای انحراف موج انفجار
- عمق دفن زیاد (بیش از ۵۰ تا ۱۰۰ متر)
۳. اختفا و پنهانسازی از دید سامانههای شناسایی
یکی از اصول کلیدی پدافند غیرعامل، استتار و اختفا است. ساختمانهای زیرزمینی که با توپوگرافی زمین تلفیق میشوند، تقریباً از دید پنهان میمانند. عدم انتشار گرمای مادون قرمز و عدم بازتاب راداری از ویژگیهای کلیدی این سازههاست.
۴. تضمین تداوم خدمات و تصمیمگیری
مراکز زیرزمینی را میتوان به صورت کاملاً خودکفا طراحی کرد. با بهرهگیری از سیستمهای مستقل تأمین انرژی، آب، هوا و ارتباطات، این مراکز میتوانند برای مدتهای طولانی بدون وابستگی به شبکههای سطحزمینی به فعالیت خود ادامه دهند.
۵. حفاظت از نیروی انسانی متخصص و مدیران ارشد
مدیران ارشد، کارکنان کلیدی و متخصصان امدادی، سرمایههای اصلی هر کشور در شرایط بحران هستند. با انتقال محل کار و استقرار آنها به فضاهای امن زیرزمینی، از این سرمایههای انسانی حیاتی در برابر حملات محافظت میشود.
۶. بهرهوری انرژی و پایداری محیطی
معماری زیرزمینی ذاتاً از بهرهوری انرژی بالایی برخوردار است. زمین به عنوان عایق طبیعی عمل کرده و تعادل حرارتی، آکوستیک و آرامش بصری را فراهم میآورد:
- کاهش ۵۰ تا ۸۰ درصدی مصرف انرژی برای گرمایش و سرمایش
- کاهش آلودگی صوتی تا ۹۰ درصد
- امکان استفاده از سطح زمین برای فضاهای سبز و کاربریهای عمومی
الزامات فنی و طراحی معماری زیرزمینی برای مراکز حساس
۱. مکانیابی دقیق
- مطالعات زمینشناسی برای شناسایی لایههای سنگی پایدار
- اجتناب از گسلهای فعال و مناطق زلزلهخیز
- انتخاب مکانهای با دسترسی کنترلشده و دور از مناطق پرجمعیت
- طراحی راههای دسترسی متعدد و پنهان با قابلیت مسدود شدن سریع
- اولویت با مناطق کوهستانی که حفاظت طبیعی بیشتری ارائه میدهند
۲. طراحی سازهای فوقمقاوم
- بتنهای با عملکرد بالا (UHPC) با مقاومت فشاری بالای ۱۵۰ مگاپاسکال
- استفاده از الیاف فولادی و پلیمری برای افزایش شکلپذیری
- سقفهای چندلایه با لایههای مختلف برای جذب انرژی انفجار
- طراحی بر اساس استاندارد پناهگاه درجه ۱
۳. سیستمهای پشتیبان حیاتی (پدافند زیستی)
- سیستم تهویه مطبوع با فیلتراسیون NBC (عوامل شیمیایی، هستهای و بیولوژیکی)
- سیستم تأمین آب چندلایه: مخازن ذخیره بزرگ، چاههای عمیق، سیستمهای تصفیه
- ژنراتورهای چندگانه با ذخیره سوخت حداقل ۳۰ روز
- سیستم دفع فاضلاب با تصفیهخانه داخلی
- انبارهای مواد غذایی با ماندگاری بالا و بیمارستان داخلی
۴. امنیت ارتباطات
- فیبر نوری چندمسیره (حداقل سه مسیر مجزا)
- ارتباطات ماهوارهای مقاوم با آنتنهای پنهان
- سیستمهای رادیویی با رمزنگاری پیشرفته
- محافظت در برابر EMP با قفس فارادی
- مرکز داده پشتیبان با سرورهای مستقل
۵. ورودیها و خروجیهای امن
- حداقل ۳ تا ۴ ورودی مجزا در جهات مختلف
- طراحی پنهان ورودیها در ساختمانهای معمولی یا عوارض طبیعی
- درهای ضد انفجار با قابلیت قفل شدن خودکار
- سیستم مسدودسازی سریع با بتنریزی یا ریزش کنترلشده
- تونلهای ارتباطی به مراکز مجاور
۶. طراحی داخلی با کیفیت برای ارتقای سلامت روانی
- بهرهگیری از نورگیرهای سقفی، پریسکوپهای نوری و آینهها
- ایجاد باغچهها و فضاهای سبز داخلی
- استفاده از رنگهای گرم و روشن
- ایجاد فضاهای جمعی، نمازخانه، کتابخانه و ورزشی
- سیستمهای نورپردازی هوشمند برای شبیهسازی چرخه شب و روز
نمونههای موفق جهانی معماری زیرزمینی
پناهگاه تیرپیتز (دانمارک)
این پناهگاه بتنی متعلق به جنگ جهانی دوم با دیوارهای بتنی به ضخامت ۳.۵ متر، توسط گروه معماران BIG به موزه تبدیل شده و با توپوگرافی منطقه ادغام گردیده است. طراحی آن شامل یک شکاف عمیق در تپه است که نور و دید به سمت دریا را فراهم میکند و پنجرههای ۶ متری نور طبیعی را به فضاهای داخلی هدایت میکنند.
مسجد سانجاکلار (ترکیه)
این مسجد با معماری متفاوت از مساجد کلاسیک عثمانی، به صورت زیرزمینی و در دل زمین طراحی شده و تنها مناره آن از بیرون قابل مشاهده است. این مسجد با بهرهگیری از سقف سبز، عایقبندی طبیعی در برابر گرما و سرما دارد و نور طبیعی از طریق دیوار قبله به داخل نفوذ میکند.
کلیسای تمپلیاویوکو (فنلاند)
این کلیسا در دل صخره ساخته شده و دیوارهای سنگی آن برای آکوستیک عالی دستنخورده باقی ماندهاند. نور کافی از طریق گنبد شیشهای به داخل نفوذ میکند و فضایی منحصربهفرد و آرامشبخش ایجاد کرده است.
خانه درون (تهران، ایران)
پروژه “خانه درون” در تهران توسط گروه معماری Olgooco، یک خانه زیرزمینی است که به دلیل ازدحام بیش از حد و ناپدید شدن بافت مسکونی باغمحور منطقه طراحی شده و شامل سه فضای غارمانند در دل زمین است. این پروژه نشاندهنده امکان ایجاد فضاهای مسکونی با کیفیت در زیر زمین است.
مجموعه ورزشی آلما (شیلی)
این مجموعه ورزشی در عمق ۴.۵ متری زمین در صحرای آتاکاما ساخته شده تا از شرایط آبوهوایی سخت مانند تابش شدید خورشید، بادهای شدید و طوفانهای شن محافظت کند و با بهرهگیری از انرژی زمینگرمایی، نیاز به سرمایش و گرمایش مکانیکی را به حداقل رسانده است.
مراکز فرماندهی ناتو (آلمان و کشورهای دیگر)
کشورهای عضو ناتو سالهاست که مراکز فرماندهی و کنترل اصلی خود را در دل کوهها و در اعماق زمین ساختهاند (مانند مرکز فرماندهی هوایی ناتو در کوههای آلمان) تا در برابر هرگونه حمله هستهای یا متعارف مقاوم باشند.
چالشها و راهکارهای پیش رو
چالش: هزینه بالای ساخت
احداث سازههای زیرزمینی مقاوم ۲ تا ۵ برابر ساخت و ساز معمولی هزینه دارد.
راهکارها:
- در نظر گرفتن این هزینه به عنوان سرمایهگذاری برای بقای ملی
- تخصیص بودجه ویژه از محل اعتبارات پدافند غیرعامل
- استفاده از فناوریهای نوین و بومیسازی تجهیزات
- طراحی چندمنظوره فضاها
چالش: محدودیتهای فنی و زمینشناسی
همه نقاط کشور برای احداث تأسیسات زیرزمینی عمیق مناسب نیستند.
راهکارها:
- انجام مطالعات دقیق زمینشناسی و ژئوتکنیک
- ایجاد بانک اطلاعاتی از مناطق مناسب
- انتخاب بهینهترین مکانها با اولویت مناطق کوهستانی
چالش: تأثیرات روانی بر کارکنان
کار و زندگی در فضاهای بسته زیرزمینی میتواند چالشهای روانی ایجاد کند.
راهکارها:
- طراحی با نورپردازی مناسب و بهرهگیری از نور طبیعی
- ایجاد فضاهای باز مجازی و نمایشگرهای تصویری از طبیعت
- استفاده از مواد و رنگهای طبیعی و گرم
- طراحی فضاهای سبز داخلی
- برنامهریزی فعالیتهای تفریحی و اجتماعی منظم
چالش: تهدید بمبهای سنگرشکن پیشرفته
پیشرفت فناوری بمبهای سنگرشکن، تهدیدی جدی برای تأسیسات زیرزمینی است.
راهکارها:
- ساخت در اعماق بیشتر (بیش از ۱۰۰ متر)
- طراحی سقفهای چندلایه با خلأ یا مواد منحرفکننده موج انفجار
- پراکندگی مراکز حساس در چندین نقطه
- ایجاد مراکز پشتیبان متعدد با قابلیت جانشینی
چالش: زمان طولانی ساخت
احداث تأسیسات زیرزمینی عمیق ممکن است ۵ تا ۱۰ سال زمان ببرد.
راهکارها:
- برنامهریزی بلندمدت و شروع فوری پروژههای اولویتدار
- استفاده از روشهای سریعالاحداث مانند حفاری مکانیزه
- تقسیم پروژه به فازهای قابل بهرهبرداری
چالش: نگهداری و تعمیرات
دسترسی به تجهیزات و سیستمها در فضاهای زیرزمینی عمیق دشوارتر است.
راهکارها:
- طراحی ماژولار و دسترسی آسان به تمام بخشها
- استفاده از تجهیزات با دوام
- برنامهریزی منظم بازرسی و نگهداری
نتیجهگیری: گذار به معماری دفاعی-مدنی
با توجه به تحول ماهیت تهدیدات و تجارب تلخ جنگهای اخیر در منطقه، دیگر نمیتوان ساختمانهای حساس حاکمیتی و امدادی را با الگوهای سنتی و در سطح زمین طراحی و احداث کرد. آینده معماری این مراکز، پیوندی ناگسستنی با پدافند غیرعامل و مهندسی زیرزمینی خواهد داشت. دستورالعمل مصوب ۱۴۰۴/۰۵/۰۷ رئیس ستاد کل نیروهای مسلح، چارچوب حقوقی لازم برای این تغییر رویکرد را فراهم آورده و انواع پناهگاههای زیرزمینی را با درجههای حفاظتی مختلف تعریف کرده است.
انتقال به فضاهای زیرزمینی و دل کوهها، نه یک انتخاب لوکس، بلکه یک الزام راهبردی برای تضمین تداوم حکمرانی، حفاظت از سرمایههای انسانی و حفظ توانمندی ملی در برابر شدیدترین تهدیدات است. تجارب موفق جهانی در معماری زیرزمینی نشان میدهد که میتوان فضاهایی امن، پایدار و حتی زیبا در دل زمین خلق کرد که ضمن ارائه حفاظت فیزیکی برتر، از نظر انرژی کارآمد و از نظر روانی نیز قابل قبول باشند.
توصیههای راهبردی:
- تدوین ضوابط فنی دقیق برای طراحی ساختمانهای زیرزمینی درجه ۱
- تخصیص بودجه کافی در بودجههای سالانه کشور
- برنامهریزی ۱۰ تا ۲۰ ساله برای انتقال تدریجی مراکز حساس
- بهرهگیری از تجارب جهانی و انتقال فناوری
- حمایت از پژوهش در زمینه مصالح نوین و سیستمهای پشتیبان
- تربیت متخصصان معماری زیرزمینی و پدافند غیرعامل در دانشگاهها
این تغییر پارادایم، معماری ایران را از فاز تشریفاتی و نمادین به سمت “معماری دفاعی-مدنی” سوق میدهد؛ سبکی که در آن بقا، پایداری و تداوم عملکرد، مهمترین اصول طراحی هستند. تدوین ضوابط فنی دقیق، تخصیص بودجه کافی و بهرهگیری از تجارب جهانی، باید در دستور کار فوری متولیان امر قرار گیرد تا نسل آینده ساختمانهای حساس ایران، در عمق زمین و در آغوش امن کوهها، پایدار و عملیاتی بمانند.
منابع و مراجع
- دستورالعمل مصوب ۱۴۰۴/۰۵/۰۷ رئیس ستاد کل نیروهای مسلح و کمیته دائمی پدافند غیرعامل کشور
- راهنمای طراحی پناهگاهها، سازمان پدافند غیرعامل کشور، ۱۴۰۳
- مطالعات معماری زیرزمینی در جهان، دانشگاه تهران، ۱۴۰۲
- BIG Architects, Tirpitz Museum Case Study, 2023
- EAA-Emre Arolat Architecture, Sancaklar Mosque, 2022
۰ دیدگاه