صنعت ساختمان کشور در آستانه یکی از مهمترین تحولات قانونی خود قرار دارد. پس از بیش از دو دهه تجربه اجرایی، پیشنویس آییننامه اجرایی ماده ۳۳ قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان با رویکردی کاملاً نوین بازنگری شده است. این آییننامه که با عنوان «آییننامه اجرائی نظام مدیریت و کنترل چرخه عمر ساختمان» تدوین شده، نه یک اصلاحیه ساده، بلکه یک تغییر پارادایم در نحوه مدیریت، کنترل و بازرسی ساختمانها در کشور محسوب میشود.
در این مقاله، نگاهی جامع به این آییننامه خواهیم داشت و تحولاتی را که در انتظار فعالان صنعت ساختمان، کارفرمایان و مهندسان است، بررسی میکنیم.
چرا بازنگری؟ نگاهی به پیشینه
قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان در سال ۱۳۷۴ به تصویب رسید و آییننامه اجرایی آن در سال ۱۳۷۵ ابلاغ شد. اما ساختار، فناوری و الزامات صنعت ساختمان در این سالها دستخوش تغییرات گستردهای شده است. نیاز به شفافیت بیشتر، پاسخگویی دقیقتر، بهرهگیری از فناوریهای نوین و مهمتر از همه، مدیریت ساختمان در تمام طول عمر آن – از طراحی تا تخریب – ضرورت بازنگری اساسی را ایجاد کرد.
مدیرکل دفتر مقررات ملی و کنترل ساختمان وزارت راه و شهرسازی در این باره گفته است: «آسیبشناسی مقررات موجود، بررسی اسناد بالادستی و مطالعه تجارب بینالمللی در تدوین این پیشنویس مدنظر قرار گرفته است». هدف اصلی، روزآمدسازی نظام کنترل ساختمان و ارتقای کیفیت ساختوساز در کشور است.
تفاوت بنیادین: از «نظارت» تا «مدیریت و بازرسی»
شاید مهمترین تغییر این آییننامه، جایگزینی نظام سنتی «نظارت» با دو مفهوم مجزا و شفاف «مدیریت پروژه» و «بازرسی ساختمان» است. در نظام پیشین، نقش ناظر تا حد زیادی مبهم و توأم با تعارض منافع بود. اما در نظام جدید، این دو نقش از یکدیگر تفکیک شدهاند:
۱. مدیر پروژه؛ نماینده فنی کارفرما
بر اساس ماده ۱۵ آییننامه، کارفرما مکلف است پیش از درخواست صدور پروانه ساختمانی، مدیر پروژه را از میان مهندسان حرفهای واجد صلاحیت انتخاب و معرفی نماید. مدیر پروژه، نماینده فنی و مدیریتی کارفرما در فرایند طراحی، اجرا و پایان عملیات ساختمانی است و مسئول برنامهریزی، هماهنگی، مدیریت و کنترل خدمات مهندسی ساختمان میباشد.
وظایف مدیر پروژه در ماده ۱۶ بهطور دقیق تعیین شده است؛ از جمله:
- مدیریت و هماهنگی خدمات مهندسی پروژه از آغاز طراحی تا پایان مرحله ساخت
- کنترل انطباق مدارک طراحی با ضوابط شهرسازی و مقررات ملی ساختمان
- نظارت بر کار پیمانکار و کنترل مستمر انطباق عملیات اجرایی با اسناد مصوب
- ابلاغ عدم انطباقها و پیگیری رفع آنها
- همکاری با بازرس ساختمان در انجام بازرسیها
نکته کلیدی آنکه مدیر پروژه در انجام وظایف حرفهای خود مستقل بوده و هرگونه توافق یا اقدامی که موجب سلب استقلال حرفهای او گردد، فاقد اعتبار است.
۲. بازرس ساختمان؛ نماینده حاکمیت
در سوی دیگر، بازرس ساختمان نقشی کاملاً مستقل از فرآیند طراحی و اجرا ایفا میکند. بر اساس ماده ۳۵، بازرسی ساختمان، نظام مستقل ارزیابی انطباق ساختمان با قوانین، مقررات ملی ساختمان و اسناد مصوب است که «به نمایندگی از حاکمیت و بدون مداخله در طراحی، مدیریت فنی یا اجرای ساختمان» انجام میشود.
انواع بازرسی در ماده ۳۶ تعریف شده است:
- بازرسی طراحی
- بازرسی اجرا
- بازرسی پایان مرحله ساخت
- بازرسی نگهداشت ساختمان
- بازرسی ویژه
بازرس ساختمان باید از استقلال کامل برخوردار باشد و مطابق ماده ۳۷، نباید در همان پروژه مسئولیت طراحی، مدیریت فنی، اجرا یا هرگونه فعالیت دیگری که موجب تعارض منافع گردد را بر عهده داشته باشد.
پوشش کامل چرخه عمر ساختمان
یکی از نقاط قوت این آییننامه، توجه به تمام مراحل چرخه عمر ساختمان است. بر اساس ماده ۱، چرخه عمر ساختمان شامل مجموعه مراحل «برنامهریزی، طراحی، اخذ مجوزها، اجرا، کنترل، بازرسی، پایان مرحله ساخت، بهرهبرداری، نگهداشت، تعمیر، بهسازی، مقاومسازی، تغییر کاربری و تخریب ساختمان» میشود.
این نگاه جامع به ساختمان، آن را از یک محصول صرفاً اجرایی به یک دارایی با طول عمر مشخص تبدیل میکند که نیازمند مدیریت مستمر است.
نگهداشت ساختمان؛ تکلیفی جدید برای بهرهبرداران
فصل هشتم آییننامه به «بهرهبرداری، نگهداشت و بازرسی نگهداشت ساختمان» اختصاص یافته است. بر اساس ماده ۴۴، از زمان صدور پایانکار یا آغاز بهرهبرداری قانونی، مسئولیت بهرهبرداری، نگهداشت و حفظ شرایط ایمنی و عملکردی ساختمان بر عهده مسئول نگهداشت ساختمان است که توسط ذینفعان ساختمان انتخاب میشود.
همچنین مطابق ماده ۴۶، ساختمانهای مشمول باید در دورههای مقرر تحت بازرسی نگهداشت ساختمان قرار گیرند تا ایمنی، قابلیت بهرهبرداری و وضعیت نگهداشت آنها ارزیابی شود. پس از این بازرسی، گواهی وضعیت ساختمان صادر میشود که میتواند مبنای بهرهمندی از مشوقهای مالی، بیمهای و اداری قرار گیرد.
شفافیت و دیجیتالسازی؛ ستونهای نظام جدید
این آییننامه با تکیه بر حکمرانی داده و تحول دیجیتال، زیرساختهای اطلاعاتی نوینی را ایجاد کرده است:
سامانه ملی مدیریت صنعت ساختمان
مطابق ماده ۶، این سامانه به عنوان «پنجره واحد یکپارچه ملی مدیریت اطلاعات در چرخه عمر ساختمان» تحت راهبری وزارت راه و شهرسازی ایجاد میشود. تمامی اطلاعات، اسناد، نقشهها، قراردادها، گزارشها و گواهیها باید در این سامانه ثبت، نگهداری و بهروزرسانی شود.
شناسه یکتای ساختمان و پرونده الکترونیکی
از زمان درخواست صدور پروانه، برای هر ساختمان یک شناسه یکتای ساختمان تخصیص یافته و پرونده الکترونیکی ساختمان تشکیل میشود که در تمام طول چرخه عمر ساختمان تکمیل و نگهداری میشود.
شناسنامه فنی و ملکی ساختمان
بر اساس ماده ۷، شناسنامه فنی و ملکی ساختمان، سند الکترونیکی ثبت اطلاعات فنی، اجرایی، کنترلی، بهرهبرداری و نگهداشت ساختمان بوده و بخشی از پرونده الکترونیکی محسوب میشود. صدور پایانکار ساختمان منوط به تکمیل و صدور این شناسنامه است.
نظام مالی شفاف؛ حساب اختصاصی ساختمان
یکی از ابتکارات جالب این آییننامه، ایجاد حساب اختصاصی ساختمان است. بر اساس ماده ۶۶، کارفرما مکلف است همزمان با ثبت پروژه در سامانه، حساب اختصاصی ساختمان را نزد یکی از بانکهای مورد تأیید بانک مرکزی افتتاح نماید. کلیه پرداختهای مربوط به خدمات طراحی، مدیریت فنی، بازرسی، آزمایشگاه فنی و نگهداشت از طریق این حساب انجام میشود.
این سازوکار با اهداف زیر طراحی شده است:
- تضمین استقلال حرفهای اشخاص دارای صلاحیت
- شفافیت مالی
- تسهیل پرداختها
- جلوگیری از تعارض منافع
- صیانت از حقوق کارفرما، ذینفعان و بهرهبرداران
بیمه و مدیریت ریسک
فصل نهم آییننامه به نظام بیمه و مدیریت ریسک ساختمان اختصاص یافته است. بر اساس ماده ۵۳، پوششهای بیمهای شامل بیمه مسئولیت حرفهای، بیمه مسئولیت عوامل اجرایی، بیمه کیفیت ساختمان، بیمه عیوب اساسی و پنهان ساختمان و بیمه بهرهبرداری ساختمان میشود.
اشخاص دارای صلاحیت مکلفند در مدت اعتبار پروانه و فعالیت حرفهای، دارای بیمه مسئولیت حرفهای معتبر باشند. همچنین شروع عملیات ساختمانی منوط به اخذ پوششهای بیمهای مقرر است.
دورههای گذار و اجرای تدریجی
با توجه به گستردگی تغییرات، آییننامه اجرای تدریجی را پیشبینی کرده است. بر اساس ماده ۷۸، وزارت راه و شهرسازی موظف است برنامه استقرار تدریجی نظام کنترل ساختمان را بر اساس شاخصهایی مانند نوع کاربری، تراکم جمعیتی، سطح خطرپذیری و زیربنای ساختمان تهیه و ابلاغ نماید.
همچنین ماده ۷۹ به دوره گذار نظام بازرسی ساختمان اشاره دارد: تا زمان استقرار کامل نظام بازرسی ساختمان در محدوده هر مرجع صدور پروانه، انتخاب ناظر ساختمان از طریق سامانه و بدون دخالت کارفرما انجام میشود.
جمعبندی
آییننامه نظام مدیریت و کنترل چرخه عمر ساختمان، گامی بلند در جهت حرفهایسازی، شفافسازی و دیجیتالسازی صنعت ساختمان کشور است. این آییننامه با تفکیک دقیق نقشها، ایجاد نظام بازرسی مستقل، پوشش کامل چرخه عمر ساختمان و بهرهگیری از فناوریهای نوین اطلاعاتی، میتواند تحولی اساسی در کیفیت ساختوساز، ایمنی ساختمانها و حقوق عمومی ایجاد کند.
فعالان صنعت ساختمان، کارفرمایان و مهندسان باید خود را برای این تحول بزرگ آماده کنند. آشنایی با مفاد این آییننامه، بهروزرسانی دانش حرفهای و تطبیق با الزامات جدید، کلید موفقیت در دوره پیشِ رو خواهد بود.
۰ دیدگاه