انتخاب برگه

متن سخنرانی: دکتر مهدی قالیبافیان
عضو هیئت‌علمی دانشکده فنی دانشگاه تهران، مدیر فنی شرکت مهندسان مشاور سانو

بهسازی لرزه‌ای  (Seismic Rehabilitation)  بیانگر مفهومی مرکب از دو مفهوم دیگر به شرح زیر است:
اول، بهسازی که مفهومی است گسترده و فراگیر و دارای وجوه مختلف و متعدد

دوم، لرزه‌ای که مشخص می‌کند چه نوع بهسازی موردنظر است. برای شناخت بهسازی لرزه‌ای باید دو مفهوم فوق موردبررسی و واکاوی قرار داده شوند تا بتوان با نگاه کردن به امر بهسازی لرزه‌ای از زوایای مختلف، جوهر اصلی آن را دریافت.

۱- بهسازی 

بهسازی (Rehabilitation) در لغت به مفهوم بهتر کردن، اصلاح یا بهبود بخشیدن به وضعی یا شرایطی است.

در صنعت ساختمان، بهسازی برحسب تعریف، ایجاد قابلیت انجام‌وظیفه یا وظائفی است در ساختمان، سازه ساختمان یا اجزا (Components) و عناصر (Elements) آن که در وضع موجود قادر به انجام تمام و کمال آن وظیفه یا وظائف نیستند.

در این تعریف:
منظور از ساختمان (construction) هر فضایی است که برای زیست، کار، خدمات، تولید، ارتباطات، جابه‌جا شدن انسان‌ها و حمل‌ونقل تولیدات صنعتی و کشاورزی حاصل از کار انسان‌ها، ساخته می‌شود.
– سازه (Structure)  مجموعه آن اجزا (Components)  و عنــــاصـر (Elements)  ساختمان است که بارها و اثر عامل‌های دیگر را از قسمت‌های مختلف ساختمان گرفته و به زمین منتقل می‌سازند.

عدم توانایی ساختمان برای انجام‌ وظیفه که در این تعریف مورداشاره قرارگرفته، ممکن است ناشی از نارسائی طرح، نامناسب بودن اجرا، بهره‌برداری بی‌ضابطه یا فرو پایگی ساختمان، سازه ساختمان یا اجرا و عناصر آن در اثر از دست رفتن مشخصه‌های مصالح و تجهیزات به دلایل مختلف ازجمله اثر فرساینده زمان، سانحه، حادثه یا عوامل دیگر، یا حاصل تغییر و تحول در شرایط زیست و کار و سنگین‌تر شدن وظائف مورد انتظار از ساختمان باشد.
اگر بهسازی به‌منظور جبران فرو پایگی و برگرداندن ساختمان، سازه ساختمان یا اجرا و عناصر آن به وضع اولیه باشد، اعاده کیفیت یا اعاده وضع (Retrofitting) گفته می‌شود.

اگر بهسازی به‌منظور پاسخگویی به تغییر و تحول شرایط بهره‌برداری و سنگین‌تر شدن وظائف مورد انتظار از ساختمان باشد، اعم از اینکه در ساختمان، سازه ساختمان یا اجزا و عناصر آن فرو پایگی به جود آمده باشد یا خیر، ارتقای کیفیت یا ارتقای وضع (Upgrading) نام دارد.

بهسازی طیفی گسترده از خدمات مهندسی و فعالیت‌هایی را دربرمی گیرد که ممکن است به منظورهای مختلف فنی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، زیبایی‌شناسی و حتی سیاسی، انجام داده شوند، ازجمله:
نمای ساختمان را به‌منظور تلطیف منظر یا هماهنگی با محیط اطراف بهسازی می‌کنند.

– به‌منظور کم کردن بار ساختمان، دیوارهای جداگر آن را تخریب و با مصالح سبک‌تر جایگزین می‌نمایند.

– دیوارهای ساختمان را به‌منظور کاهش آلودگی صوتی، بهبود شرایط زیست و افزایش رفاه بهره‌برداری کنندگان، عایق‌بندی صدایی می‌کنند.

– گردشکار داخلی بنا را به‌منظور پاسخگویی به نیازهای جدید و هماهنگ کردن آن با شرایط و تکنولوژی روز تغییر می‌دهند.

– به‌منظور کاهش هزینه‌های تأمین شرایط دمایی در داخل ساختمان و کاهش میزان تبادل حرارتی آن با بیرون، دیوارهای ساختمان را عایق‌بندی حرارتی می‌نمایند.

– برای بهتر کردن شرایط دمایی در فضاهای داخل ساختمان و کاهش هزینه‌های گرمایش، خنک کردن و تهویه، موتورخانه‌ها و سیستم‌های تأسیساتی را تعویض و با سیستم‌هایی کاراتر جایگزین می‌کنند.

– با تغییر یافتن وضع شبکه‌های زیربنایی سراسری آب، فاضلاب، گاز و برق، به‌منظور تأمین هماهنگی، شبکه‌های داخلی را اصلاح یا تعویض می‌نمایند.

– به‌منظور ایجاد قابلیت‌های لازم در ساختمان برای استفاده از کامپیوتر و سیستم‌های ارتباطی و مخابراتی روزآمد، تغییراتی در فضاهای داخل بنا داده می‌شوند.

– بناهایی را به‌عنوان میراث فرهنگی باقیمانده از گذشتگان، احیا، تعمیر یا مرمت می‌کنند تا بتوان آن‌ها را حفظ کرده و سالم به آیندگان سپرد.

– محتمل است یک بنا را که جنبه ملی و نمادین دارد، مثلاً ساختمانی را که اتفاقی ویژه و مهم در آن رخ داده، منزل یک رهبر سیاسی، یک دانشمند یا یک هنرمند را از طریق بهسازی حفظ نمایند.

– ممکن است سازه یک ساختمان و اجزا و عناصر متشکله آن، به‌منظور افزایش ایمنی و عمر مفید ساختمان، مورد بهسازی قرار داده شوند.

– به‌منظور ایمنداشت (Preservation) یعنی حراست زندگی انسان در مقابل بلاهائی که خود به وجود آورده، نظیر خطرات امواج الکترو مغناطیسی، تابشهای رادیو اکتیو و آلودگیهای زیست محیطی، محتمل است که تغییراتی کوچک یا بزرگ در اجزا و عناصر ساختمان داده شوند.

بهسازی صرفنظر از نوع و گستردگی آن، مستلزم دخالت (Intervention) در وضع موجود ساختمان است و همانطور که بهسازی، طیفی گسترده را شامل می‌شود، میزان دخالت در وضع ساختان، اجزا و عناصر آن نیز طیفی گسترده از بسیار کم تا بسیار زیاد را پوشش می دهد که از ترمیم (Make up, Clean up) آغاز شده و پس از عبور از تعمیر(Repair) تقویت (Strengthening) باز پیرائی (تعمیر و رنگ (Refurbishing) نوکاری تعمیر و رنگ کلی (Renovation) تعمیرسازگاری (Adaptation) تعمیر اساسی (Reconditioning)، تغییرنوع بهره‌برداری و گردشکار (Remodeling) بازسازی (Rebuilding) جـــایگزینی (Substitution) یـا تعویض (Restoration) در ساختمانهای پیش ساختهبه احیای  (Restoration)بناهای قدیمی می رسد که وارد جزییات آن‌ها نمی شوم. بدیهی است که اگر هیچ یک از این راه حل ها وافی به مقصود نبود، اگر ساختمان مزاحمتی نداشت، به حال خود رها می‌شود یا تخریب و به‌جای آن بنائی دیگر با مشخصه های دیگر احداث می گردد که نوسازی (Reconstruction) گفته می‌شود.

۲- مفهوم لرزه‌ای

مفهوم لرزه‌ای از زمانی در نوشته ها وخدمات مهندسی وارد شد که مهندسان به تجربه دریافتند که برای تأمین ایمنی آنچه می‌سازند، ناگزیر باید اثر تکانهای شدید زمین را که به صورت ادواری حادث می‌شوند، در نظر بگیرند.

در واقع، لطمات ناشی از زلزله های بزرگ وکوچک و کوشش برای احتراز از این لطمات، محمل اصلی تکوین ورشد روشها و مشخص شدن معیارهای تأمین ایمنی ساختمانها در برابر زلزله بوده اند و بطور بدیهی، هرچه مراکز تجمع جمعیت بزرگتر شده اند، به دلیل افزایش آسیب پذیری بالقوه آن‌ها در برابر زلزله، ضرورت تأمین ایمنی آن‌ها در برابر زلزله محسوستر وتلاش برای یافتن راه حلی به‌منظور تأمین ایمنی بیشتر شده است. پیشگامان این راه دانشمندان کشور ژاپن و در پی آنان دانشمندان ایالات متحده آمریکا بوده اند.

اولین اقدام عملی در این راه، انجام پژوهشهائی در دانشگاه توکیو از سالهای ۱۹۱۰ برای شناختن رفتار ساختمانها در موقع زلزله و تأمین پایداری آن‌ها، به ابتکار دکتر ر.سانو (Dr.R.SANO) بوده است.

در ایالات متحده آمریکا پس از زلزله سال ۱۹۰۶ سانفرانسیسکو و حریق فراگیر ناشی از آن در ساختمانهای چوبی، ابتدا حریق در مرکز توجه قرار گرفت ولی بتدریج توجه به سمت تأمین پایداری ساختمانها در برابر زلزله معطوف شد و درسال ۱۹۲۵ پس از زلزله سانتاباربارا، برای اولین بار ضوابط و معیارهائی برای تأمین پایداری ساختمانها در برابر زلزله در آئین نامه متحدالشکل آمریکا U.B.C. مطرح شدند که رعایت آن‌ها اختیاری بود و حدود ۱۰ سال طول کشید که رعایت این ضوابط از حالت اختیاری خارج و اجباری گردد. این امر در سال ۱۹۳۵ در U.B.C. تصریح شد.

تدوین ضوابط برای تأمین ایمنی ساختمانها در برابر زلزله، بتدریج در سایر کشورها هم آغاز گردید و هنوز تلاش برای تدقیق و پالایش این ضوابط، بطور گسترده وجهانی ادامه دارد. در کشور ما نیز پس اززلزله ویرانگر بوئین زهرا در سال ۱۳۴۱، تلاش برای تدوین اولین مدرک آئین نامه ای به‌منظور تأمین ایمنی ساختمانها در برابر زلزله، به ابتکار و هدایت آقای مهندس علی اکبر معین فر در چارچوب دفتر فنی سازمان برنامه آغاز گردید.

با توجه به اینکه تلاش مهندسان برای طراحی ساختمانها در برابر زلزله وقتی شروع شدکه دهها سال از تدوین ضوابط طراحی و تأمین ایمنی ساختمانها در مقابل بارهای قائم می گذشت، بطور طبیعی برای طراحی ساختمانها در برابر زلزله، از همان الگوی تأمین ایمنی در مقابل بارهای قائم کمک گرفتند و همانطور که تأمین ایمنی در مقابل بارهای قائم و گاه بارهای جانبی باد، با برداشتی یقین اندیشانه به تأمین مقاومت اجزا و عناصر سازه ای مشخص، در محیط ارتجاعی، در مقابل نیروهای مشخص، محدود می شد، کوشش به عمل آمد که اثر زلزله را هم به صورت نیروئی جانبی در نظر گرفته و بر روی ساختمان اثر بدهند.

در اولین ضوابط مربوط به طراحی ساختمانها در برابر زلزله، با این استدلال که در موقع زلزله، ساختمان تحت اثر (شتاب زمین) شتاب می گیرد واین شتاب به پدید آمدن نیروی اینرسی می انجامد، در صدی از وزن ساختمان و اشیاء، مواد و بارهای دیگر موجود در آن را به صورت نیروئی افقی برساختمان اثر دادند و تصور حاکم این بود که با تأمین مقاومت اجزا و عناصر سازه ای در برابر این نیرو در محیط ارتجاعی، می توان ایمنی در برابر زلزله را تأمین کرد و مانع خرابی ساختمان شد. به این ترتیب طراحی برای مقاومت در برابر زلزله شکل گرفت. ولی به دلیل قدرت تخریبی زیاد مشاهده شده در زلزله های شدید ونامشخص بودن سقف آن، در هر تجدید نظر، درصد منظور شده در ضوابط افزایش داده می شد و خیلی زودآشکار گردید که با پذیرش رفتار ارتجاعی اجزا و عناصر سازه ای، ابعاد این اجزا و عناصر بطور غیر متعارف بزرگ می‌شوند وعملا امکانات موجود انسان پاسخگوی این راه حل نیست. رسوبات ذهنی آن دوره هنوز هم کاملا از بین نرفته وهنوز هم عده ای از مهندسان، تأمین ایمنی در برابر زلزله را به تأمین مقاومت تعبیر می‌کنند.

وقتی مهندسان دریافتند که تأمین ایمنی ساختمانها در برابر نیروهای زلزله با همان الگوی تأمین ایمنی در برابر بارهای قائم عملی نیست، جستجوی راه حلهای دیگر را در دستور کارشان قراردادند.

در اولین پژوهشها، مشخص گردید که باید فرق ماهوی موجود بین بارهای قائم ونیروهای اینرسی ناشی از زلزله را در بررسی ایمنی ساختمانها در برابر زلزله مد نظر داشت. مقادیربارهای قائم در جریان زلزله تغییری
نمی‌کنند و ثابت اند ولی نیروهای اینرسی تابع شتاب داده شده به ساختمان دراثر زلزله اند و با تغییر مقدار شتاب تغییر می‌کنند و در واقع نمایانگر انرژی حرکتی القا شده به ساختمان می باشند که باید توسط ساختمان جذب و مستهلک شوند. با عنایت به اینکه بخشی از این انرژی می تواند با تغییر شکلهای ارتجاعی و بخشی دیگر با تغییر شکلهای فرا ارتجاعی جذب شوند واگر ساختمان قادر به جذب و اتلاف انرژی حرکتی از این طریق نباشد، خرابی آن حتمی خواهد بود، مهندسان کوشش کردند با پذیرش خرابیهای محدود قابل کنترل وبا قبول درهم شکستن موضعی بخشهائی از اجزا و عناصر متشکله سازه ساختمان که خرابی آن‌ها باعث فروپاشی ساختمان نمی‌شود وپس از زلزله، بسادگی قابل بهسازی اند، نیروهای زلزله را جذب و مستهلک نمایند. به عبارت دیگرسعی کردند که اگر نمی توانند از بروزخرابی جلوگیری کنند، آن را به‌جائی منتقل نمایند که آثار زیانبارش کمتر وجبران آن‌ها پس از زلزله آسانتر باشد. به علاوه برای محدود کردن آثار جانبی خرابی، سعی کردند که پدیدار شدن گسیختگی در اجزا و عناصر سازه حالت ترد و ناگهانی نداشته و به صورت تغییر شکلهای فرا ارتجاعی و تشکیل مفصلهای خمیری باشد. به این ترتیب بتدریج، اهمیت تغییر شکلهای فرا ارتجاعی برای جذب و اتلاف انرژی القا شده به ساختمان در اثر زلزله، روشن شد و ابتدا مفهوم شکل پذیری در ضوابط طراحی منعکس و سپس طراحی برای ظرفیت شکل گرفت.

موضوع محوری طراحی برای ظرفیت جذب و اتلاف انرژی حرکتی زلزله به کمک تغییر شکلهای فرا ارتجاعی و تشکیل مفصلهای خمیری در مقاطع و مناطق از پیش تعیین شده سازه می باشد که بطور بدیهی مستلزم آن است که سازه نا معین (هیپرستاتیک) و دارای پیوندهای اضافی مناسب باشد، بطوریکه با از بین رفتن تعدادی از این پیوندها دراثر تغییر شکلهای فرا ارتجاعی، سازه فرو نریزد.

بموازات این تغییر وتحولات، اهمیت تغییر مکانهای جانبی نقاط مختلف اجزا و عناصر سازه ای در پایداری سازه ها روشن و محدود کردن این تغییر مکانها به‌منظورتامین ایمنی در برابر نیروهای زلزله ضرورت یافت، بویژه توجه به این نکته معطوف گردید که گرچه بروز تغییر شکلهای فرا ارتجاعی وتشکیل مفصلهای خمیری کار جذب و اتلاف انرژی حرکتی ناشی از تکانهای شدید زمین را تسهیل می نماید، ولی تغییر مکانهای جانبی سازه نسبت به تغییر مکانهای نظیر رفتار ارتجاعی بیشتر می‌شوندو این مسئله از لحاظ انطباق با ضوابط و قیود آئین نامه ای مربوط به تغییر مکانهای جانبی باید در طراحی ملحوظ شود.

همچنین بتدریج با توجه به اینکه در همه احوال منظور از طراحی، تأمین و حفظ قابلیت بهره‌برداری از ساختمان است و سازه فقط بخشی از این قابلیت را فراهم می‌کندو اجرا و عناصر غیر سازه ای هم در تأمین قابلیت
بهره‌برداری از ساختمان نقش اساسی دارند، بتدریج ضوابط و قیودی، هرچند کمرنگ، در آئین نامه ها وضوابط تایمن ایمنی ساختمانها در برابر زلزله وارد شدند.

۳- بهسازی لرزه‌ای 

با آنچه در مورد بهسازی و مفهوم لرزه‌ای گفته شد، اکنون می توان بهسازی لرزه‌ای را بررسی کرد.
گفتیم بهسازی موقعی صورت می گیرد که نارسائی یا کمبودهای در ساختمان وجود داشته باشد وبرخی از موارد بهسازی را نام بردیم.

همچین دیدیم که مفهوم لرزه‌ای به چه مقولاتی مربوط می‌شود و بویژه دیدیم که آئین نامه ها در مورد سازه ساختمان، از دیدگاه این مفهوم روی چه نکاتی تاکید می ورزند.

حال می توانیم بگوئیم بهسازی وقتی مطرح می‌شود که ساختمانی، بهر علت، آسیب دیده یا احتمال آسیب دیدنش در شرایط مختلف و به صورت عام وجود داشته باشد؛ اما بهسازی لرزه بطور عمده موقعی مطرح می‌شود که کاهش احتمال آسیب پذیری و بروز نارسائیهای کوچک یا بزرگ در ساختمان در اثر زلزله مد نظر باشد.
ذکر این نکته خالی از لطف نیست که گرچه بهسازی به قدمت ساختن و در واقع همزاد آن است تا چند دهه پیش، بهسازی کار مهندسی محسوب نمی شد و آن را به حرفه مندان رده های پایین، یعنی معماران (به مفهوم سنتی) و بنایان واگذار می کردند و بطور استثنائی در موارد ویژه و برای ساختمانهای خاص از مهندسان کمک گرفته می شد. کارمهندسان ساختن فضاهای زیست و کار وارتباطات بود ودر واقع مهندسان کالبد فیزیکی زندگی مدنی را می ساختند و اکنون هم می‌سازند، ولی با پیچیده تر شدن ساختمانها و بالطبع بغرنج شدن بهسازی آن‌ها، بتدریج حضور مهندسان در این عرصه بیشتر شد ووقتی در حدود ربع قرن پیش شورای اقتصادی سازمان ملل متحد در یک اقدام بی سابقه، کتابی در زمینه بهسازی وبرخی ضوابط حاکم بر آن منتشر کرد، مسئله جایگاهی دیگر یافت. بویژه انتشار این کتاب اهمیتی نمادین از لحاظ نشان دادن جایگاه مهم بهسازی در اقتصاد جهان داشت.

حدود بیست سال پیش، وقتی پیشنهاد کردم که بهسازی به‌عنوان درسی مستقل و واحدی اختیاری، برای اولین بار در دانشکده فنی ارائه شود، شاید برخی از همکاران هم به خاطر داشته باشند که می گفتم اگر قرن بیستم قرن ساختن است، قرن بیست و یکم قرن بهسازی خواهد بود و در قرن بیست و یکم، ساختن و بهسازی همعنان و رکاب به رکاب حرکت خواهند کرد. ولی اکنون وضع ازاین هم فراتر رفته و بهسازی جلوتر از ساختن و نوسازی حرکت می‌کند. یکی از علل عمده این مسئله، این است که مهندسان در نوسازی بطور عمده در چارچوب مقررات و مفاهیم کلاسیک و متداول باید حرکت کنند ولی در بهسازی امکان مطرح کردن افکار نو و راه حلهای غیر متعارف بیشتر است. یکی از ثمره های بزرگ این نحوه برخورد با مسئله، طراحی ساختمانها دربرابر زلزله برمبنای عملکرد است که اول بار در بهسازی مطرح شد وسپس راه خود را به سمت آئین نامه های ساختن ساختمانهای نوگشود وگسترش یافت.

در اولین کارهای بهسازی که مهندسان به عهده گرفتند، بطور طبیعی تلاشها متوجه تعمیم مقررات تأمین ایمنی ساختمانهای نو، بر امر بهسازی ساختمانهای موجود بود ولی تجربیات حاصل نشان دادند که رعایت این مقررات در بهسازی خواه به‌منظور اعاده کیفیت (اعاده وضعیت) ساختمانهای آسیب دیده و خواه به‌منظور ارتقای کیفیت (ارتقای وضعیت) ساختمان هایی که انجام‌وظیفه یا وظایفی سنگین‌تر از آن‌ها موردنظر است، دخالت بسیار در وضع موجود ساختمان را ایجاب می‌کند و به مراتب پرهزینه تراز اعمال مقررات مزبور در ساختمانهای در دست طراحی و ساخت است و امکاناتی قابل ملاحظه می طلبد که فراهم کردن این امکانات اگر غیر ممکن نباشد، اغلب بسیار مشکل است بطوریکه دراغلب موارد پافشاری در کاربرد مقررات نوسازی در امر بهسازی، کار را به بن بست می کشاند. کوشش برای یافتن راه حل ادامه یافت و مهندسان دست اندرکار بهسازی بتدریج به این نتیجه رسیدند که اگر نمی توان باهزینه ای منطقی و معقول ایمنی ساختمانی را تا حد یک ساختمان نو بالابرد، دلیلی ندارد که آن را به حال خود رها کنیم. بلکه عقل سلیم و منطق مهندسی حکم می‌کنند که با تساهل و تسامح واختیار کردن میزان دخالت در وضع ساختمان متناسب با امکانات، هرمیزان ایمنی را که دستیابی به آن درچارچوب منطق وامکانات میسر است، تأمین کنیم.

اهمیت این راه حل موقعی بیشتر شد که از سوئی، برمبنای شناخت بیشتر از پدیده زلزله، آئین نامه های روزآمد تأمین ایمنی ساختمان ها در برابر زلزله، محدودیتهائی بیشتر برای طراحی ساختمان ها در نظر گرفتند و از سوئی دیگر، توقع جوامع انسانی برای تأمین ایمنی، با سرعت رو به افزایش نهاد و بهسازی لرزه‌ای ساختمانهای موجود در دستور روز قرار گرفت؛ زیرا مسئله از دو حال خارج نبود، یا ساختمان ها براساس آئین نامه ای معتبر برای زلزله طراحی نشده بودند یا براساس آئین نامه های پیشین طراحی شده بودند که نیروها و محدودیتهائی کمتر نسبت به آئین نامه های جدیداعمال می کردند ولذا در هر دو حال، ایمنی ساختمانها در برابر نیروهای زلزله مورد تردیدبود و می بایست مورد واکاوی قرار می گرفت و بطور بدیهی، با توجه به حجم زیاد ساختمانها و محدودیت امکانات، تأمین ایمنی همه ساختمانهای موجود در حد ساختمانهای نو میسر نبود و چاره ای جز این نبود که به تأمین ایمنی نسبی در حد مقدورات اکتفا شود. وقتی که به این ترتیب بهسازی با تساهل و تسامح برای تأمین ایمنی محدود ضرورت یافت، برای احتراز از اعمال سلیقه های متفاوت و ضابطه مند کردن امر بهسازی با پذیرش ایمنی نسبی، فکر تدوین ضوابطی برای بهسازی ساختمانهای موجود، در مجامع مهندسی پدید آمد.
کار تدوین این ضوابط با تعریف سطوح عملکرد ساختمان شامل سطوح عملکرد سازه ای و سطوح عملکرد غیرسازه ای از یک سو و تعریف سطوح مخاطرات زلزله تهدید کننده ساختمانها از سوئی دیگر، آغاز شد و بتدریج به تدوین ضوابط بهسازی لرزه‌ای ساختمانهای موجود انجامید.

به این ترتیب، با تجدید نظر در فلسفه بهسازی، بهسازی از قید آئین نامه های طراحی و ساخت ساختمان های نو  رها گردید.

براساس این ضوابط، بهسازی لرزه‌ای را می توان نوعی بهینه سازی در بهسازی دانست که شاخصه اصلی آن تأمین ایمنی بطور نسبی، متناسب با مقدورات وامکانات، برای تمام اجزا و عناصر ساختمان، اعم از سازه ای و غیر سازه ای است واین را می توان جوهر اصلی بهسازی لرزه‌ای دانست.

در کشور ما نیز، تقریبا همزمان با اکثر کشورهای زلزله خیز جهان، این ضوابط توسط سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور تدوین و تحت عنوان دستورالعمل بهسازی ساختمانهای موجود منتشر گردید و در اختیار دست اندرکاران قرارگرفت.

براساس این دستوالعمل، وقتی صحبت از بهسازی لرزه‌ای ساختمانی به میان می آید، مفهومش این است که ساختمان مزبور، کم یا بیش، عملکرد لازم را در برابر زلزله ندارد.

عملکرد ساختمان، همانطور که دیدیم، مشتمل بردو مولفه است، عملکرد سازه ای و عملکرد غیرسازه ای. عملکرد سازه ای بطور بدیهی به سازه ساختمان مربوط می‌شود و عملکرد غیرسازه ای، اقلام معماری و تأسیساتی را شامل می گردد.

وقتی می گوئیم سازه یک ساختمان عملکرد لازم ندارد، محتمل است که یکی یا تعدادی از نارسائیهای مشروحه زیررا داشته باشد:

برخی از اجزای سازه یا کل آن، مقاومت کافی دربرابر نیروهای ناشی اززلزله را نداشته باشند و تلاشها و تنشها در مقاطع مختلف سازه از حد قابل پذیرش فراترروند.

– برخی از اجزای سازه یا کل آن، فاقد سختی مناسب در برابر اثر نیروهای ناشی از زلزله باشند و تغییر مکانهای جانبی سازه از حد قابل پذیرش تجاوز نمایند.

– برخی از اجزای سازه یا کل آن از شکل پذیری کافی برخوردار نباشند و نتوانند انرژی منتقله از زلزله به ساختمان را گرفته، از طریق احراز تغییر شکلهای فرا ارتجاعی در مقاطع واجزای از پیش تعیین شده، بدون درهم شکستن و فروریختن ساختمان، تلف نمایند.

وقتی عملکرد غیر سازه ای ساختمانی در برابر زلزله نارسائی داشته باشد، ممکن است در موقع زلزله کاستیهای زیر درآن پدید آیند:

– شبکه برق ساختمان آسیب ببیند و زندگی درداخل ساختمان مختل شود (مثلا آسانسورها متوقف شوند) یا در اثر اتصالی مدارها و جرقه زدن آن‌ها سبب ایجاد حریق گردد.

– چراغها جداشده، فروافتاده و گردشکار در داخل ساختمان و راههای خروج اضطراری به دلیل از بین رفتن سیستم تأمین روشنائی، مختل شود.

– در ساختمانهای خاص نظیر بیمارستان ها، سیستم تأمین و توزیع برق اضطراری آسیب دیده و قادربه انجام‌وظیفه نباشد.

– شبکه تلفن، سیستم ارتباطی ومخابراتی، تجهیزات پیام رسانی، تجهیزات شبکه کامپیوتر، تجهیزات اعلام حریق و پیشگیری از آن آسیب دیده و کارشان دچار اختلال شود.

– شبکه لوله کشی آب آسیب دیده و آب به داخل فضاها نشت نماید یا حتی لوله ها شکسته و جریان آب قطع گردد.
– لوله کشی فاضلاب آسیب دیده و نشت فاضلاب، بهداشت فضاها را مختل کرده و سلامتی بهره برداران از ساختمان را به مخاطره اندازد.

– لوله کشی گاز آسیب دیده، گاز به بیرون نشت نماید وخطر انفجار و آتش سوزی درساختمان پدید آید.
– سیستمهای گرمایش، سرمایش، تهویه و تعویض هوا و موتورخانه ها آسیب دیده و شرایط نامناسب رفاهی برای زندگی پدیدآورند و سبب پخش شدن موادی نظیر آمونیاک و گازهای هالوژنه شده و بهداشت ساکنان را به مخاطره اندازند.

– تیغه ها و دیوارهای جداگر فروریخته، باعث لطمات جانی ومالی شده و گردشکارفضاها را برهم زنند.
– سقفهای کاذب فروریخته یا دراثر ضربه زدن به دیوارها و جداگرها وحتی به اجزای سازه ای، باعث تشدید خرابیهای ناشی اززلزله و افزایش لطمات و تلفات گردند.

– شیشه های درها و پنجره ها شکسته و فضاها غیرقابل استفاده گردند.

– درها و پنجره ها در نتیجه تغییر شکلهای ماندگار ناشی از حرکات زلزله، بازوبسته نشوند.

از این موارد باز هم می توان یافت، به عبارت دیگر موارد کاستیهای ناشی از نقص عملکرد سازه ای، بویژه نقص عملکرد غیرسازه ای به موارد فوق محدود نمی‌شوند و طبعا در بهسازی لرزه‌ای بایدبه همه این کاستیها اندیشید و آن‌ها را رفع کرد و توجه داشت که نه با تأمین عملکرد سازه ای ساختمان به تنهائی و نه تنها با تأمین عملکرد غیره سازه ای ساختمان، عملکرد مورد انتظار ساختمان تأمین نمی‌شود. به‌عنوان مثال ساختمان بیمارستانی را درنظر بگیرید که سازه آن همه جانبه بهسازی شده بطوریکه در مقابل زلزله خدشه ای به عملکرد آن وارد نیامده است ولی تمام شبکه‌های آن شامل شبکه آب، فاضلاب، برق، گازآسیب دیده، شیشه های درها و پنجره ها شکسته اند. آیا چنین بیمارستانی می تواند عملکرد مورد انتظار را در موقع زلزله و پس از زلزله داشته باشد؟

با توجه به آنچه گذشت می توان نتیجه گرفت که مقاوم سازی جزئی از یک کل به نام
بهسازی لرزه‌ای است واطلاق نام جزءبه کل و کاربرد واژه مقاوم سازی به‌جای بهسازی لرزه‌ای گمراه کننده است و این شبهه را ایجاد می‌کند که همانند یک قرن پیش، هنوز تنها به مقاومت می اندیشیم و می خواهیم سازه و اجزای سازه ای ساختمان موجودی را چنان تقویت کنیم که دربرابر زلزله مقاومت نمایند. این کاراگر غیرممکن نباشد، بسیار مشکل، پرهزینه و زمان براست، در حالیکه بهسازی لرزه‌ای جامع نگر و فراگیر است و همه اجزا و عناصر ساختمان، اعم از سازه ای و غیر سازه ای را شامل می‌شود و می تواند به درجات مختلف صورت گیرد و با رعایت موازین بهسازی لرزه‌ای، متناسب با امکانات می توان ایمنی راکم یا زیاداختیار نمود و زمان و هزینه لازم برای بهسازی را کاهش یا افزایش داد؛ به عبارت دیگر، فرق مقاوم سازی با بهسازی لرزه‌ای، فرق موجود بین یک جزء محدود و غیر قابل انعطاف با یک کل فراگیرو انعطاف پذیر است.
با توجه به تعددساختمانهای موجود در سطح کشور و اینکه بطور طبیعی آئین نامه های جدید طراحی ساختمانها در برابر زلزله که ملحوظ داشتن نیروهای بیشتری رادرطراحی ساختمانها طلب می‌کنند،
نمی توانسته اند درطرح واجرای آن‌ها رعایت شوند، حجم عملیات لازم برای مقاوم سازی ساختمانهای مزبور زیادو هزینه‌های مربوطه بقدری گزاف خواهند بودکه عملا قابل تأمین نیستند و صحبت از “مقاوم سازی آن‌ها، تعلیق کار به محال است.

ولی می توان براحتی از ایمن سازی فنی وبهسازی لرزه‌ای صحبت کردزیرا ایمنی مقوله ای نسبی است و می توان حتی بدون هزینه یا با هزینه ای ناچیز، از بخشی از لطمات و خسارات جانی و مالی ناشی از زلزله جلوگیری کرد. به‌عنوان مثال می توان با انتقال بارهای سنگین (مثل بایگانی و آرشیو) از طبقات بالای ساختمان یک اداره به طبقات پائین یا به زیرزمین، میزان ایمنی دربرابرزلزله را افزود. یا با بستن قفسه ها، یخچال و غیره به دیوار، آسیب پذیری آن‌ها را کاهش داد. بدیهی است که هرچه امکانات بیشتر باشند، میزان ایمنی را بیشتر می توان افزود و میزان ایمنی را متناسب با عملکرد مورد انتظار از ساختمان، زیاد یا کم اختیار کرد.

برای حسن ختام یادآوری می‌شود که وقتی سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور، بابررسی جوانب امر، نام جامع و مانع بهسازی لرزه‌ای را برای تأمین ایمنی ساختمانهای موجوددربرابر زلزله اختیار کرده است، اصلح آن است که این نام را بپذیریم و با کاربردواژه های نارسا، ایجاد اغتشاش فکری نکنیم.